„Eftir ferðalög mörg ferðalög í gegnum tíðina hef ég líkt og margir heillast mjög af fjölbreyttum samgönguháttum og víða þar sem ég hef komið er brautarstöðin oftast nær miðpunktur eða nærri miðpunkti borganna,“ segir Björn Jón Bragason sagnfræðingur sem einnig hefur lokið B.A. prófi í lögfræði frá H.R.
Hann veltir fyrir sér samgöngumiðstöðum víða um heim og nefnir að þær „eru gjarnan alhliða samgöngumiðstöðvar annað er hér á Íslandi.“
Og segir að „þaðan er hægt að fá sér far með áætlunarbíl – sporvagni – strætisvagni og leigubifreið; og bílaleigur eru jafnan með afgreiðslur á brautarstöðvum eða í næsta nágrenni þeirra.“
Björn segir einnig að „brautarstöðvarnar eru jafnan vel tengdar við flugvelli, en allt er þetta kunnara en frá þurfi að segja, en mér var hugsað til þess á ferðalagi um norðanverða Evrópu í sumar hversu mjög skortir samgöngumiðstöð í höfuðborg Íslands.“
Sagnfræðingurinn Björn segir að „Reykjavík var í ýmsum skilningi meiri „borg“ fyrir 60 eða 70 árum. Þá var aðalskiptistöð strætisvagna á Lækjartorgi og rétt við torgið — á Kalkofnsvegi — var Bifreiðastöð Íslands staðsett sem og hópferðabílaafgreiðsla. Leigubílastöðvarnar voru síðan flestar staðsettar þar allt umhverfis og þetta var miðpunktur borgarinnar. Síðan þá hefur byggðin vitaskuld þanist út, verslun og þjónusta dreifst vítt og breitt og engin er samgöngumiðstöðin lengur.“
Hann færir í tal að lengi hafi verið rætt um uppbyggingu nýrrar alhliða samgöngumiðstöðvar í Vatnsmýri og „um skeið var gert ráð fyrir henni norðan Loftleiðahótelsins og hún myndi þá jafnframt þjóna því hlutverki að vera flugstöð – sem væri óneitanlega kostur á meðan flugvöllur er í Vatnsmýrinni. Nú er gert ráð fyrir samgöngumiðstöð þar sem BSÍ stendur, sem yrði þá umferðarmiðstöð fyrir áætlunarferðir milli landshluta; miðstöð strætisvagna og nýs hraðvagnakerfis sem kallað hefur verið borgarlína. Ekkert bólar þó á framkvæmdum þar þrátt fyrir fögur fyrirheit.“
Björn veltir því fyrir sér „hvort ekki væri ástæða til að ganga lengra og dusta rykið af fyrri hugmyndum um allsherjarsamgöngumiðstöð norðan Hótel Loftleiða sem yrði allt í senn, flugstöð, miðstöð áætlunarferða út um land, hópferðabílaafgreiðsla, afgreiðsla leigubifreiða, þjónusta bílaleiga, og þannig mætti áfram telja. Miðstöð af þessu tagi væri þá nýr miðpunktur Reykjavíkurborgar, og yrði verðugt verkefni arkitekta og skipulagsfræðinga að tengja hana saman við miðbæinn og stóra vinnustaði allt í kring. Þar mætti þá jafnframt gera ráð fyrir stóru bílastæðahúsi.“
„Þetta leiðir aftur hugann að einu stærsta fyrirtæki landsins – Icelandair – sem er með höfuðstöðvar sínar staðsettar rétt sunnan við þar sem gert var ráð fyrir samgöngumiðstöð. Stjórnendur félagsins kynntu fyrir skömmu að þeir hyggist færa skrifstofurnar til Hafnarfjarðar og nýlega var greint frá því að einn stærsti framhaldsskóli landsins, Tækniskólinn, væri líka á förum þangað suður eftir og þá yfirgaf nýlega Íslandsbanki borgina fyrir ekki svo löngu.“
Björn segir að „nefna mætti ótal fleiri dæmi um flótta stórra vinnustaða úr höfuðborginni og
þá hafa stórar ríkisstofnanir sem almenningur sækir þjónustu til, líkt og Tryggingastofnun og sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu verið fluttar langt frá miðbæ Reykjavíkur; eru nú staðsettar þannig að fólki er illmögulegt að sækja þangað með almenningssamgöngum. Þetta gerist allt á sama tíma og borgaryfirvöld ræða um mikilvægi þess að „þétta byggð“ og stytta þann tíma sem fólk tekur að komast til og frá vinnu.“
Og nefnir orð og efndir í því samhengi.
Sumir samborga okkar leggja meira á sig en aðrir við að byggja upp atvinnurekstur og efla fagurt mannlíf. Vinir mínir, hjónin Ófeigur Björnsson gullsmíðameistari og Hildur Bolladóttir kjólameistari, eru sannarlega þar á meðal. Þau keyptu gamalt 19. aldar timburhús við neðan verðan Skólavörðustíg fyrir rúmum aldarfjórðungi og gerðu upp með myndarlegum hætti. Þar hafa þau búið síðan og stundað sína iðnir og verslað með eigin varning. Til að styðja við listir stofnuðu þau galleríi í húsi sínu og að auki hafa þau komið á laggirnar fjölsóttum götuhátíðum í samstarfi við kaupmenn á svæðinu. Allt er þetta til mikillar fyrirmyndar og öðrum til eftirbreytni.“
Björn nefnir þetta „sómafólk hér í þessu sambandi vegna þess að þegar þau fluttu á Skólavörðustíginn þurftu þau ekki að eiga bíl; öll þjónusta var í göngufæri. Síðan þá hefur sífellt sigið á ógæfuhliðina og nú er meira að segja pósthúsið farið úr miðbænum,“ og færir í tal að „vinstriflokkarnir hafa verið við völd í Reykjavíkurborg meira og minna frá árinu 1994 og allt frá þeim tíma talað mjög fyrir því að sporna við notkun einkabílsins og gera fólki kleift að sækja þjónustu í sínu nærumhverfi fótgangandi. Ég hygg að flestir séu sammála um að þetta séu göfug markmið.“
En „framkvæmdin hefur samt verið allt önnur og þannig var allt þar til nýlega nálega allri meiriháttar uppbyggingu verslunarhúsnæðis nærri miðbænum beint út á Granda, þar sem búinn var til nýr bílamiðbær. Og eins og áður sagði er stöðugur viðskiptaflótti frá „þéttingarsvæðum“ Reykjavíkur, þvert á það sem borgaryfirvöld boða.“
Björn segir að sífelld meiri dreifing byggðarinnar og atvinnusvæða hafi í för með sér að reisa þarf mun umfangsmeiri umferðarmannvirki en ella.
„Nærri miðbænum og Vatnsmýrinni eru nokkrir af stærstu vinnustöðum landsins, háskólarnir, Landspítalinn og Stjórnarráðið og nær væri að stefna að uppbyggingu á þessu svæði frekar en dreifa stórum vinnustöðum vítt og breytt um höfuðborgarsvæðið. Í þéttu borgarumhverfi verður til eftirsóknarvert mannlíf og ákveðin „dýnamík“ sem Reykjavík skortir á ýmsan hátt. Alhliða samgöngumiðstöð alls landsins yrði veigamikill þáttur í uppbyggingu miðbæjarins.“
Og bætir við:
„Um leið væri ástæða til að taka lög um fólksflutninga á landi til gagngerrar endurskoðunar. Landshlutasamtök sveitarfélaga hafa nú haft einokun á rekstri áætlunarbíla í um áratug og því hefur fylgt gríðarleg sóun og taprekstur, samhliða sífelldri fækkun farþega. Með því að gera rekstur áætlunarbifreiða frjálsari mætti stórauka almenningssamgöngur um landið. Út frá umhverfissjónarmiðum færi líka mun betur á að beina erlendum ferðamönnum í áætlunarferðir í stað þess að þeir leigi sér bílaleigubíl.“
Og „ein allsherjar samgöngumiðstöð, þar sem allir rekstraraðilar sætu við sama borð, er lykilþáttur í að vel takist til í þessu efni og Reykjavík geti orðið borg meðal borga með öflugum miðpunkti almenningssamgangna.“